Góra Zelce Działoszyn

Góra Zelce to wapienny ostaniec wznoszący się 53 metry nad dolinę Warty, położony niedaleko wsi Węże w gminie Działoszyn. To najdalej na północ wysunięty fragment skalnego krajobrazu Jury Polskiej – fragment krajobrazu, który kojarzy się raczej z Jurą Krakowsko-Częstochowską, a tu pojawia się niespodziewanie w województwie łódzkim. Wzgórze kryje system jaskiń krasowych, dawne kamieniołomy i stanowiska paleontologiczne, które zapisały historię sprzed milionów lat.

Jurajskie wzgórze na Wyżynie Wieluńskiej

Góra Zelce powstała 130 milionów lat temu, gdy ten obszar pokrywało morze jurajskie. Wapienne skały osadzały się na dnie, a dziś można zobaczyć ich uławicenie i sieci spękań w licznych kamieniołomach rozrzuconych po całym wzgórzu. Jest ich ponad 150 – większość niewielkich, zarośniętych, będących pozostałością po chałupniczym wydobyciu wapienia.

Od początku XIX wieku miejscowa ludność kopała tu wapień do budownictwa i wypału wapna. Z jaskiń i szczelin krasowych wydobywano kalcyt, zwany szpatem lub szklistym kamieniem, który trafiał nawet do hut. Intensywna eksploatacja trwała aż do lat 70. XX wieku i pozostawiła po sobie charakterystyczny krajobraz – całe wzgórze pokryte dziwnymi zagłębieniami, dziurami i zarośniętymi wykopami.

W 1933 roku profesor Samsonowicz wydobył z jednej z jaskiń ponad 11 ton brekcji kostnej – spojonych iłem i kalcytem szczątków kostnych. Na ich podstawie rozpoznano ponad 100 gatunków zwierząt żyjących tu w neogenie i plejstocenie, opisując około 30 gatunków nowych dla nauki.

System jaskiń i formy krasowe

Na Górze Zelce zachowało się 8 jaskiń, nie licząc mniejszych nisz i schronisk skalnych. Mają one nazwy: Jaskinia Niespodzianka, Zanokcica, Stalagmitowa, Za Kratą, Draba, Mała i Jaskinia Profesora Samsonowicza. Niestety, bogate szaty naciekowe zostały zniszczone podczas powojennej eksploatacji kalcytu przez prywatnych właścicieli.

Jaskinie są rozrzucone po całym szczycie wzgórza. Łatwo do nich trafić dzięki oznaczeniom ścieżki dydaktycznej – strzałkom i tablicom informacyjnym, które prowadzą od jednej do drugiej. Na ich poszukiwanie warto zarezerwować minimum godzinę.

Oprócz jaskiń można zobaczyć całą gamę form krasowych: skałki wapienne, studnie, kotły i leje krasowe na powierzchni, kilkunastocentymetrowe żłobki krasowe nawiązujące do sieci spękań, nieregularne jamy i bruzdy. To żywy podręcznik geologii dostępny na wyciągnięcie ręki.

Rezerwat Węże i ochrona przyrody

W 1971 roku utworzono tu rezerwat przyrody Węże o powierzchni nieco ponad 20 hektarów. Położyło to kres intensywnej eksploatacji górniczej i objęło ochroną cały wapienny ostaniec. Rezerwat włączono później do Załęczańskiego Parku Krajobrazowego.

Wierzchołek i północne zbocze góry porastają murawy naskalne i kserotermiczne – najbogatsze w tej części Jury stanowiska roślinności wapieniolubnej. Rosną tu między innymi czosnek skalny, rojnik pospolity i zanokcica. Strome zbocza porośnięte są lasem, a w cienistych, wilgotnych szczelinach występują paproci i inne rośliny typowe dla środowiska wapiennego.

Żyją tu także charakterystyczne dla takich siedlisk bezkręgowce – można spotkać motyla kraśnika oraz ślimaki: wstężnika austriackiego i piramidkę naskalną.

Od niemal dziesięciu lat jaskinie są niedostępne dla zwiedzających bez specjalnej zgody. Aby wejść do środka, trzeba uzyskać pozwolenie od Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi.

Ścieżka dydaktyczna i szlaki turystyczne

Przez Górę Zelce przebiegają dwa szlaki turystyczne – niebieski i czerwony (Szlak Jury Wieluńskiej). Prowadzi tędy również ścieżka dydaktyczna „Najcenniejsze walory przyrodnicze Miasta i Gminy Działoszyn”, która zatacza 19-kilometrową pętlę od Działoszyna przez Lisowice i Bobrowniki. Ma 14 przystanków, a Góra Zelce to przystanek numer 8.

Na trasie ścieżki można zobaczyć także inne ciekawe miejsca: kamieniołomy w Raciszynie i Lisowicach, ponory Suchej Strugi, źródła w Lisowicach, Żabi Staw czy Górę Świętej Genowefy – największą wapienną skałę w Załęczańskim Parku Krajobrazowym, która z dołu przypomina ludzką czaszkę.

Dla kogo to miejsce

Góra Zelce to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych geologią, przyrodą i krajobrazami jurajskimi. Rodziny z dziećmi znajdą tu okazję do nauki w terenie – jaskinie, kamieniołomy i formy krasowe są na tyle spektakularne, że zainteresują także młodszych.

Miłośnicy turystyki pieszej docenią malownicze szlaki i różnorodność krajobrazu. Warto jednak pamiętać, że teren jest pagórkowaty, ze stromymi zboczami, więc potrzebne są wygodne buty. Miejsce sprawdzi się też jako punkt na trasie dłuższej wędrówki po Załęczańskim Parku Krajobrazowym.

Nie jest to atrakcja na całodniową wycieczkę – samo zwiedzanie Góry Zelce zajmie 1-2 godziny, w zależności od tego, jak dokładnie chce się poznać teren. Można jednak połączyć to z pozostałymi punktami ścieżki dydaktycznej.

Jak dojechać i informacje praktyczne

Góra Zelce znajduje się około 7 km na południowy zachód od Działoszyna, niedaleko wsi Bobrowniki. Z Radomska najprościej jechać drogą nr 42 na Pajęczno, a dalej na Działoszyn. Tam należy skręcić w kierunku Bobrownik i jechać kilka kilometrów do centrum miejscowości. Można zaparkować przy tablicy informacyjnej o parku lub skręcić w lewo na most i jechać dalej w stronę Bugaja.

Rezerwat jest dostępny bezpłatnie przez cały rok. Nie ma wyznaczonych godzin otwarcia – to teren otwarty, po którym można chodzić szlakami turystycznymi. Wstęp do jaskiń wymaga jednak zgody Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi, więc bez specjalnego pozwolenia można je oglądać tylko z zewnątrz.

Wstęp: bezpłatny
Godziny: dostępne cały rok bez ograniczeń (teren otwarty)
Czas zwiedzania: 1-2 godziny
Dojazd: samochodem z Działoszyna około 10-15 minut, parking przy tablicy informacyjnej w Bobrownikach
Uwaga: wejście do jaskiń wymaga zgody RDOŚ w Łodzi