W niewielkiej wsi Kocilew koło Ożarowa, na wzgórzu Wyżyny Wieluńskiej, stoi drewniany wiatrak typu koźlak – jeden z nielicznych tego typu obiektów w województwie łódzkim. To nie rekonstrukcja przeniesiona z innego miejsca, tylko autentyczny młyn związany z tą ziemią od ponad wieku. Choć w latach 90. był praktycznie ruiną, dziś można zajrzeć do jego wnętrza i zobaczyć, jak wyglądała praca młynarza w czasach, gdy zboże mielono siłą wiatru.
- autentyczny wiatrak z 1914 roku
- unikalna konstrukcja typu koźlak
- interaktywne wystawy o młynarstwie
- piękne widoki na okolicę
- możliwość zwiedzania wnętrza młyna
Historia młynarskiej rodziny Kowalskich
Wiatrak w obecnej formie powstał w 1914 roku, zastępując starszą budowlę z XIX wieku zniszczoną podczas działań wojennych. Wybudowała go rodzina Kowalskich, która prowadziła tu wieczysto-czynszową osadę młynarską. Roman Kowalski przejął gospodarstwo od ojca Marcina w 1911 roku i to właśnie on postawił nowy młyn.
Przez kolejne dekady wiatrak mielił ziarno dla okolicznej ludności. Nie były to łatwe czasy – najpierw okres międzywojenny, potem niemiecka okupacja, kiedy rodzina Kowalskich miała spore problemy z prowadzeniem działalności. Po 1945 roku młyn przejął Henryk Kowalski, syn Romana.
W Polsce Ludowej prywatne przedsiębiorstwo szybko stało się niewygodne dla władz. Henryk Kowalski zmagał się z ciągłymi utrudnieniami, aż w 1960 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi wydało zakaz przemiału zboża na mąkę. Tak zakończyła się historia ostatniego młynarza w Ożarowie.
Wiatrak w Kocilewie potrafił przerobić 1,2 tony zboża na dobę – wydajność imponująca jak na konstrukcję napędzaną wyłącznie siłą wiatru.
Od ruiny do muzeum – długa droga do odbudowy
Po zamknięciu młyn służył jeszcze jakiś czas jako magazyn, ale szybko zaczął popadać w ruinę. Najpierw zdjęto skrzydła ze względu na zagrożenie, potem załamała się konstrukcja dachu. Oberwał się wał wraz z kołem palecznym, zniszczeniu uległy podłogi i oszalowanie ścian.
W 1996 roku wiatrak był już kompletną ruiną. Wtedy Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie wraz z Towarzystwem Przyjaciół Muzeum postanowiło ratować obiekt. Inicjatywa spotkała się ze wsparciem Urzędu Miasta i Gminy Wieluń, który wykupił teren wokół wiatraka.
Witold Kowalski, potomek młynarskiej rodziny, przekazał budowlę nieodpłatnie muzeum. Postawił jednak warunki – wiatrak nie może być przeniesiony w inne miejsce i po odbudowie musi być dostępny dla zwiedzających oraz pełnić funkcje edukacyjne. Po opracowaniu dokumentacji wiatrak rozbrano, a jesienią 1999 roku rozpoczęła się rekonstrukcja. Prace zakończono w 2006 roku.
Czym jest wiatrak typu koźlak
Nazwa brzmi tajemniczo, ale wyjaśnienie jest proste. Cała konstrukcja opiera się na drewnianym koźle – stąd określenie „koźlak”. Kluczowym elementem jest sztomber, czyli pionowy słup dębowy będący podstawą całego wiatraka. W przypadku młyna w Kocilewie zarówno sztomber, jak i podtrzymujący go kozioł są oryginalne, zachowane z 1914 roku.
Dzięki takiemu rozwiązaniu można było obracać cały budynek wokół osi i ustawiać skrzydła w stronę, z której wiał wiatr. Dla młynarza miało to kluczowe znaczenie – wiatr nie wieje przecież zawsze z tego samego kierunku, a od jego siły zależała wydajność pracy.
Skrzydła zamontowane podczas rekonstrukcji mają powierzchnię ponad 50 metrów kwadratowych, a średnica zataczanego przez nie koła wynosi około 17 metrów. Gdy zaczynały się obracać, uruchamiały znajdujący się wewnątrz skomplikowany mechanizm przemiału.
Co zobaczysz w środku wiatraka
Wnętrze zostało odtworzone wraz z całym wyposażeniem młynarskim. Można tu zobaczyć przenośniki, kosze zasypowe, windy i czyszczarki – wszystkie urządzenia niezbędne do obróbki ziarna. Część mechanizmów pochodzi z oryginalnego wyposażenia z Kocilewa.
Dach pokryto gontem i oszalowano zgodnie z dawną technologią. Wstawiono nowy wał wraz z kołem palecznym i hamulcem. To właśnie dzięki odtworzeniu wnętrza wizyta w wiatraku to coś więcej niż oglądanie zabytkowego budynku z zewnątrz – można zobaczyć i zrozumieć, jak przebiegał cały proces przemiału ziarna.
Wiatrak stoi na wzniesieniu na wschód od Ożarowa i jest doskonale widoczny z dalekiej odległości – charakterystyczna sylwetka dominuje nad okolicą.
Dla kogo jest ta wycieczka
Wiatrak to dobry punkt programu dla rodzin z dziećmi zainteresowanych historią techniki. Dzieci mogą zobaczyć, jak wyglądała praca bez elektryczności i silników spalinowych, a mechanizmy są na tyle ciekawe, że przykuwają uwagę.
Miłośnicy architektury drewnianej docenią konstrukcję koźlaka i fakt, że część elementów jest autentyczna. Osoby interesujące się historią lokalną znajdą tu kawałek przeszłości Ziemi Wieluńskiej – losy młynarskiej rodziny i jej zmagania z władzami PRL-u to fragment szerszej opowieści o tym regionie.
Zwiedzanie nie zajmuje dużo czasu – około 30-45 minut wystarczy, żeby obejrzeć wnętrze i posłuchać wyjaśnień. Można połączyć wizytę z Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie, które znajduje się około kilometra od wiatraka.
Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd
Wiatrak jest dostępny do zwiedzania w dni powszednie po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Warto zadzwonić przed przyjazdem, żeby upewnić się, że obiekt będzie otwarty – numer telefonu to 43 841-17-24 (Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie).
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 7 zł
- Bilet ulgowy: 5 zł
Kocilew to niewielka wieś położona przy polnej drodze między Grębieniem a Ożarowem, w gminie Mokrsko. Wiatrak stoi na wzgórzu, więc jest dobrze widoczny. Dojazd samochodem z Wielunia zajmuje około 15 minut. Parking znajduje się przy obiekcie.
Teren wokół wiatraka to urozmaicona Wyżyna Wieluńska – okolica przyjemna dla oka, z pagórkami i polami. Jeśli szukasz spokojnego miejsca z dala od tłumów turystycznych, to dobry wybór. W okolicy warto zajrzeć też do samego Ożarowa, gdzie oprócz muzeum dworskiego można zobaczyć kościół św. Marii Magdaleny i figurę Matki Boskiej Różańcowej.